Ինչպես տեղեկացրեցին լրատվամիջոցները, երեկ Աթենքում ցույցի ժամանակ ցուցարարները վառել են թուրքական և ամերիկյան դրոշները, միաժամանակ Մոսկվայում թուրքական դեսպանատան առջև բողոքի ցույցերը ուղեկցվել են «Թուրքիան' ՆԱՏՕ-ի և Արևմուտքի գործակալն է» կարգախոսներով: Իսկ ահա պատմության մեջ կար մի այնպիսի ժամանակաշրջան, 1920-ականների սկզբին, երբ Խորհրդային Ռուսաստանը «Արևմուտքի գործակալներ» էր հայտարարել Հունաստանին ու Հայաստանին, և ամեն գնով աջակցում էր քեմալական Թուրքիային' այդ երկու երկրների դեմ պատերազմներում (այն ժամանակ Հունաստանին և Հայաստանին օգնում էր Անտանտի' անգլո-ֆրանսիական կոալիցիան):

 

 

 

1922 թվականի մարտին թուրքական արևմտյան ճակատում արված այս լուսանկարում Քեմալ Աթաթուրքն է' նկարված իր բարձրաստիճան հրամանատարների և խորհրդային ռազմական փորձագետների հետ: Այն ժամանակ Խորհրդային Ռուսաստանը արեց բառացիորեն անհնարինը' հսկայական ռազմական, պարենային և ֆինանսական օգնություն ցուցաբերեց քեմալականներին, անգամ թուրքական զորամիավորումներ գործուղելով խորհրդային սպաներին' քաղաքացիական պատերազմի հանրահայտ բոլշևիկ հրամանատար Միխայիլ Ֆրունզեի գլխավորությամբ:

 

Թուրքերը 1920-ի աշնանը, ըստ Խորհրդային Ռուսաստանի հետ պայմանավորվածության, նախ օկուպացրեցին «Արևմուտքի գործակալ» Հայաստանի կեսը, որից հետո խորհրդա-թուրքական ռազմական կոալիցիան իր ուժերը կենտրոնացրեց Փոքր Ասիայի արևմտյան մասում հաստատված հունական զորամիավորումների դեմ: Քեմալականները Սովետների օգնությամբ կարողացան հաղթել նաև այս մի «Արևմուտքի գործակալին»' Հունաստանին և արդեն 1922-ի նոյեմբերին գրավեցին Ստամբուլը:

 

 

Հիմա տեսնում ենք, որ այդ շարժիչ ուժը' «Արևմուտքի գործակալներ» փնտրելու անհաղթահարելի սինդրոմը' պարզվում է, դեռևս շատ կենսունակ է: Իսկ ինչ վերաբերում է Ռուսաստանի և Հայաստանի բնականոն հարաբերությունների զարգացման շարունակությանը, ապա, կարծում եմ, դա հնարավոր կլինի միայն այն դեպքում, երբ Ռուսաստանը չեղարկի վերջապես 1921-ի ռուս-թուրքական հակահայկական պայմանագիրը՝ քանի որ հենց այդ պայմանագրով են բռնազավթվել մեր երկրի օրինական տարածքները: Եկել է թերևս ժամանակը, որ Ռուսաստանն էլ հասկանա, որ Հայաստանում չկա և չի լինի երբևիցե ոչ մի մարդ, որը կհամակերպվի այդ դավադրական պայմանագրի արդյունքում ստեղծված փակուղային իրավիճակի հետ: Այդ պայմանագիրը մենք ընկալում ենք որպես հրեշավոր դավաճանություն մեր երկրի հանդեպ, իսկ մնացյալ «խոստումները»՝ թերևս միայն պատմական միֆերի շարքից են:

 

 

Ռուբեն Շուխյան